Okul Yöneticilerinin Atama ve İstihdam Süreçleri: Karşılaştırmalı bir Perspektif

Okul yöneticilerini belirleme ve istihdam süreçleri ile okul yöneticilerinin görev kapsamları, ülkeden ülkeye çeşitlilik göstermektedir. Bu çeşitlilik aynı zamanda seçim süreçlerindeki liyakat, şeffaflık, hesap verebilirlik gibi temel yönetişim ilkelerinin hangi kapsamda dikkate alındığını ve uygulamaya yansıtıldığını da ortaya koymaktadır. Karşılaştırmalı bir perspektife dayalı olarak Türkiye’deki yönetici atama ve istihdam süreçleri üzerine bir değerlendirme sunmak amacıyla bu çalışmada Avrupa ülkelerindeki okul yöneticisi atama süreçlerine yer verilecek ve genel eğilimler ortaya konacaktır.

21. yüzyıla gelindiğinde eğitim kurumlarında okul müdürü veya başöğretmen olarak görev yapan okul yöneticilerinin liderlik vasıfları, mesleğin her zamankinden daha fazla vurgulanan bir boyutu olarak karşımıza çıkmıştır. Okul yöneticileri, eğitim ekosisteminin tüm bileşenlerinin uyumlu bir biçimde işlemesini sağlamanın yanı sıra hem eğitim sisteminde, hem de kurum içinde gerçekleştirilen dönüşümlerde kilit bir rol üstlenmektedir. Bu nedenle okul yöneticileri yalnızca eğitim öğretim süreçlerinin değil, idari süreçlerin de verimli ve etkili bir biçimde sürdürülebilmesinin ana aktörleridir. İdari ve eğitsel konuların kesişim noktasında bulunmalarından dolayı iş yüklerinde bu iki taraftan birinin ağır basması, uygulamada sık karşılaşılan bir sorun alanı olsa da; “eğitim lideri” nitelemesi bu iki alanın bir bütün olarak ele alınmasına işaret etmekte ve her iki alanın da gelişim odaklı kılınmasını referans almaktadır.

Okul yöneticilerinin eğitim lideri vasfına erişebilmesi için atama ve istihdam süreçlerinin de bu doğrultuda düzenlenmesine ihtiyaç bulunmaktadır. Zira, okul yöneticilerinin eğitsel ve idari liderlik vazifelerini hangi düzeyde, nasıl bir anlayışla ve nasıl bir yapılanma içinde yürüteceği atama ve istihdam süreçlerine doğrudan yansımaktadır. Mevcut çalışma bu çerçevede Avrupa ülkelerindeki okul yöneticilerini ve uygulamalarını karşılaştırmalı olarak inceleyecektir. İkinci bölümde ise atama ve istihdam süreçlerinin Türkiye’deki güncel durumu tartışılacak, etkili ve verimli eğitim liderlerinin seçilebilmesi ve istihdam edilebilmesi için yapıcı değerlendirme ve öneriler sunulacaktır.

Bu çalışmanın “Avrupa Ülkelerinde Okul Yöneticilerinin Atama ve İstihdam Süreçleri” başlıklı ilk bölümü Eurydice tarafından yayımlanan “Key Data on Teachers and School Leaders in Europe” raporuna dayanmaktadır ve verilerin güncelliği 2013 yılı ile sınırlıdır. Raporun kapsadığı ülkeler AB27 ülkeleri, AB üyeliği 2013 yılında resmileşen Hırvatistan, 2015 yılında AB üyelik sürecinden çekilen İzlanda ile diğer Avrupa Serbest Ticaret Birliği üyeleridir. Söz konusu raporda okul yöneticilerinin atama ve istihdam süreçleri teknik ve yapısal boyutlarıyla ele alınmış, okul yöneticilerinin beceri ve yeterlikleri gibi nitel boyutlara ise değinilmemiştir. Bu sınırlılık göz önünde bulundurularak mevcut çalışmanın birinci bölümü kapsamında ele alınan dört alt başlık (1) okul yöneticilerinden beklenen öğretmenlik ve (2) yöneticilik deneyimleri, (3) okul yöneticiliğine yönelik eğitim programları ve (4) istihdam süreçlerinde izlenen yöntemlerdir. “Türkiye’de Yönetici Atama ve İstihdam Süreçlerinin Güncel Durumu” başlıklı ikinci bölümde ise süreçler teknik, yapısal ve nitelik boyutlarıyla bütüncül olarak ele alınmış, uluslararası karşılaştırmalar da dikkate alınarak değerlendirme ve öneriler ortaya konmuştur.

Avrupa Ülkelerinde Okul Yöneticilerinin Atama ve İstihdam Süreçleri
Okul Yöneticisi Olabilmek İçin Gereken Temel Koşullar
Farklı ülkelerde okul yöneticisi olabilmek için sağlanması gereken koşullar değişiklik göstermekle birlikte, bu alanda baz alınan üç temel kategorinin varlığından söz edilebilmektedir. Bunlardan ilki öğretmenlik deneyimidir. Öğretmenlik deneyimi, çoğunlukla okul yöneticisi olarak atanılacak olan kademede öğretmen olarak çalışılan süreyi kapsamaktadır. İkinci kategori olan idari deneyim, okul idaresinde veya yönetiminde görev alarak edinilen tecrübeye karşılık gelmektedir. Üçüncü kategori ise hizmet öncesi eğitimden ve öğretmen olma yeterliği kazanıldıktan sonra alınan yöneticilik eğitimdir. Koşullara bağlı olarak eğitim, okul yöneticisi olarak atanmadan önce ya da işe alma prosedürü sürecinde ya da atamadan sonraki ilk yıllarda verilebilir. Amacı okul yöneticilerini görevlerini yerine getirebilecek becerilerle donatmaktır. Okul yöneticilerinin sürekli mesleki gelişimi ile karıştırılmamalıdır.

Ülke örnekleri incelendiğinde Belçika (Flaman Topluluğu), Letonya, Hollanda ve Norveç’in resmi olarak yalnızca öğretmenlik yeterliğine sahip olma koşulunu benimsediği görülmektedir. Fakat pratiğe bakıldığında öğretmenlik deneyimi olanlar okul yöneticisi olarak görev yapmaktadır. Norveç’te ise idari deneyim ve yöneticilik eğitimi de dahil olmak üzere yerel otoriteler tüm koşulları belirlemektedir. Diğer tüm ülkeler öğretmenlik deneyimini temel koşul saymakta ve istisna sayılabilecek birkaç koşulu daha gözetmektedir. Yunanistan, Güney Kıbrıs, Litvanya, Birleşik Krallık (Kuzey İrlanda) ve Türkiye’de öğretmenlik deneyimlerinin yanı sıra, idari deneyimlere de kriter olarak yer verilmektedir. Malta, Romanya, Birleşik Krallık (İngiltere ve Galler) ve İzlanda ise profesyonel öğretmenlik deneyimini, idari deneyimi ve yöneticilik eğitimini kapsayan üç ön koşulu da benimsemiştir. İspanya’daki eğitim otoriteleri farklı ön koşullar getirebilmektedir; özerk topluluklarda eş resmi dil için minimum yeterliğin sağlanması buna bir örnektir. Slovenya’da okul yöneticileri için kıdemli danışman veya rehberlik görevlerinde bulunmuş ya da beş yıl boyunca mentör olarak görev yapmış olmak gerekmektedir. Diğer ülkelerden farklı olarak İsveç öğretmenlik deneyimini yönetici olarak görevlendirilmek için ön koşul saymamakta, gerekli bilgilerin eğitim veya deneyim yoluyla edinilmiş olmasını esas almaktadır. Böylece okul yöneticileri farklı bir mesleki arka plana sahip kişilerden de seçilebilmektedir. Mart 2010 sonrası için resmi koşul, İsveç Ulusal Eğitim Bürosunun (The Swedish National Agency for Education) sorumlu olduğu üniversite düzeyindeki spesifik bir eğitimden geçmiş olmaktır.

Genel olarak bakıldığında 21 ülke veya bölgedeki görevlendirmede yöneticilik eğitimi almış olma şartı bulunmaktadır. Ülkelerin çoğunda ilgili eğitimin başvuru öncesinde tamamlanması beklenirken, Çek Cumhuriyeti, Fransa, Avusturya, Slovakya ve İsveç’te başvurudan sonraki belirli bir dönem içinde bu eğitimlerin tamamlanmasına izin verilebilmektedir.

Yöneticilik için gerekli eğitimlerin süresi de ülkeden ülkeye değişebilmektedir. Bu süre 1 hafta (örn. Romanya) uzunluğunda olabileceği gibi, Avrupa Kredi Transfer sistemine göre 60 kredilik bir yüksek lisans programına (örn. Malta) da eşit olabilmektedir. Eğitim programları yönetim, takım kurma, iletişim ve liderlik becerileri, okul gelişimi, okul kuralları ve organizasyonu gibi modüllerden oluşmaktadır. Eğitimlerin içerikleri de teori ya da pratik ağırlıklı olmak üzere değişiklik gösterebilmektedir. Örneğin; İspanya teorik derslerin yanı sıra, staj uygulamalarını içeren bir sürece sahiptir. Bir başka örnek olan Polonya’da ise, yöneticilik için belirli yeterliklerin kazanılmasına yönelik düzenlenen 210 saatlik eğitimden geçilmektedir. İsveç’teki Ulusal Okul Liderliği Eğitim Programı (The National School Leadership Training Programme), teorik eğitimi başöğretmenlerin pratikte uygulayacağı liderlik rolleri ile ilişkilendirerek yürütmektedir. Birleşik Krallık’ta (İngiltere, Galler, Kuzey İrlanda) ise yönetici adaylarının geniş çaplı vaka çalışmalarını, okul içi görevleri ve dokuz gün süreyle başka bir okulda görev yapmayı içeren bir eğitimden geçmesi beklenmektedir ve bu süreçte liderlik görevlerini uygulamaları teşvik edilmektedir.

Şekil 1. Okul öncesinden liseye kadar (ISCED 0, 1,2, ve 3), okul yöneticisi olmak için resmi olarak gerekli mesleki deneyim ve yöneticilik eğitimi, 2011/12 1, 2


Şekil 1’de yer verilen verilere istisna teşkil edebilecek farklı durum ve koşullar da bulunmaktadır. Örneğin Belçika’da Topluluğa bağlı bir kurumda sürekli yöneticilik görevine atanabilmek için yöneticilik sertifikasına sahip olunması gerekmektedir. İspanya’da ise hizmet öncesi eğitim programının uzunluk ve organizasyonunu Özerk Toplulukların Eğitim Otoritesi belirlemekte, dolayısıyla bu topluluklardaki eğitimlerin uzunlukları 40 saat ila 14 ay arasında değişiklik gösterebilmektedir. Bir diğer örnek olan Malta’da yöneticilik görevine başvurmadan önce dört yıllık müdür yardımcılığı, bölüm başkanlığı, kaynaştırma eğitimi koordinatörlüğü ya da okul danışmanlığı görevinde bulunmuş olmak gerekmektedir. Hollanda’nın ilköğretim kademesinde öğretmenlik yapabilme yeterliği yalnızca öğretim yükümlülüğünün olması durumunda geçerlidir. Merkezi yönetim kurulu bulunan büyük ortaöğretim kurumlarında ise öğretim faaliyetlerinde bulunmayan kurul üyelerinden öğretmenlik yapabilme yeterliği beklenmemektedir. Slovenya’da okul yöneticileri ilgili pozisyona atandıktan sonraki bir yıl içinde müdürlük sınavına girebilmektedir. İdari deneyimlerle telafi edilebileceğinden hareketle Finlandiya’da yöneticilik eğitimi zorunlu değildir. İngiltere’de ise Şubat 2012 itibariyle yöneticilik eğitimi zorunluluğu kaldırılmıştır.

Okul Yöneticisi Olarak Görev Alabilmek İçin Gereken Asgari Öğretmenlik Deneyimi
Okul yöneticisi olarak görevlendirilebilmek için sahip olunması gereken öğretmenlik deneyimi süresi, ülkeden ülkeye ve kademeden kademeye farklılaşmaktadır. Çoğu ülkede bu süre üç ila beş yıl arasında değişiklik göstermektedir. Bulgaristan, Estonya, Fransa (ISCED 0 ve 1 düzeyi için) ve Litvanya’da bu süre üç, Malta’da 10, Güney Kıbrıs’ta ise okul öncesi düzeyi için 16, genel ortaöğretim düzeyi için 17’dir. Danimarka, Almanya, Avusturya (okul öncesi, ilköğretim ve Hauptschule), Finlandiya, Birleşik Krallık (İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda), İzlanda ve Liechtenstein’da öğretmenlik deneyimi istenmekte ancak süre koşulu bulunmamaktadır. Belçika (Almanca konuşan ve Flaman Toplulukları), Letonya, Hollanda, İsveç ve Norveç’te ise yönetici olabilmek için öğretmenlik deneyimi aranmamaktadır.

Şekil 2: Okul öncesinden liseye kadar (ISCED 0, 1, 2 ve 3) okul yöneticisi olmak için gerekli asgari öğretmenlik deneyimi süresi, 2011/12


Belçika’nın Fransız Topluluğuna bağlı, hibe destekli okullarda gerekli öğretmenlik deneyimi yedi yıl iken, Alman Topluluğunda bu koşul zorunlu tutulmamış, ancak öğretmenlik yapabilme yeterliği ve öğretmenlik deneyimlerine seçim kriterleri arasında yer verilmiştir. Çek Cumhuriyeti’nde öğretmenlik deneyimi doğrudan öğretim deneyimini içerebileceği gibi, aynı ya da benzer bilgileri gerektiren alanlardaki deneyime de karşılık gelebilmektedir. Estonya yönetici adaylarına, yükseköğrenimde pedagojik eğitim görmüşlerse üç yıllık, görmemişlerse beş yıllık öğretmenlik deneyimi koşulunu getirmiştir. Yunanistan yöneticilik için sekiz yıllık hizmet süresi, ayrıca üç yılı ilgili düzeyde olmak üzere beş yıllık öğretmenlik deneyimi kriterine sahiptir. İtalya’da beş yıllık öğretmenlik deneyiminin yanı sıra, süresiz sözleşme sahibi olma şartı bulunmaktadır. Litvanya’da yüksek lisans derecesi olan adaylar için iki yıl olan öğretmenlik deneyimi, yüksek lisansı olmayan adaylar için üç yıl olarak belirlenmiştir. Slovenya’da ise öğretmenlik deneyimi yerine okul danışmanlığı deneyimi de kabul edilebilmektedir.

Okul Yöneticisi Eğitim Programları
Okul yöneticiliğine özgü eğitim programları da yöneticiliğe seçim kriterleri gibi ülkeden ülkeye çeşitlilik göstermektedir. Söz konusu programlar içerik, süre ve eğitim programının sağlayıcıları bakımından farklılaşmaktadır. Bulgaristan, Güney Kıbrıs, Macaristan, Hollanda, İskoçya ve Norveç’te olduğu gibi, benzeri programların mevcudiyeti, söz konusu eğitimin zorunlu seçim kriteri olmasına bağlı değildir. Ülkelerin pek çoğunda çeşitli kurumlar okul yöneticiliğine ilişkin kurslar ve eğitimler sunmakta ve genellikle bu eğitimlerin akreditasyonu bakanlıklar tarafından yapılmaktadır.

Ülke örneklerine bakacak olursak, Bulgaristan’da yıl boyu devam eden beş günlük süresi olan ve çeşitli konulara odaklanan eğitimler Ulusal Eğitim ve Yeterlikler Enstitüsü (The National Education Training and Qualifications Institute) tarafından sağlanmaktadır. Hollanda’da benzer eğitimleri çeşitli kurumlar sağlamakta, fakat yöneticilik için eğitimden geçmiş olma şartı bulunmamaktadır. Diğer tüm kriterler için ise adayların yeterliklerini belgelendirmeleri zorunludur. Hollanda Müdürler Akademisi (Dutch Principal’s Academy), okul yöneticiliğine hazırlık ve hali hazırda okul yöneticisi olanlar için sürekli profesyonel gelişim imkânı sunan ve devlete bağlı olmayan bir yapıda faaliyet göstermektedir. İskoçya’da tavsiye niteliğinde olan Yöneticilik Standartları (Standards for Headship) liderlik gelişimine yön vermek, değerlendirmede bulunmak ve sertifikalandırmak için kullanılmaktadır. Bu standarda ulaşmanın yollarından biri başvurudan önce edinilebilecek olan İskoç Yönetici Yeterlikleri’dir (The Scottish Qualification for Headship). Norveç’te okul yöneticilerinin Ulusal Liderlik Programı’na (National Leadership Programme) katılımları teşvik edilmektedir. Avusturya’da ise ulusal çaptaki sürekli eğitim sayesinde sistem genelinde değişim yaratmak için oluşturulan, forumu olan Liderlik Akademisi (The Leadership Academy) başöğretmenler ve diğer eğitim liderleri için inovasyon eğitimleri sağlamaktadır. Slovenya’da yönetici ve yönetici adaylarının eğitimi ve profesyonel gelişimi, resmi bir kurum olan Ulusal Eğitimde Liderlik Okulu (The National School of Leadership in Education) tarafından yürütülmektedir. Finlandiya’daki Eğitimsel Liderlik Enstitüsü (The Institute of Educational Leadership) ise okul ve yerel eğitim departmanlarının yöneticilerinin hem hizmet öncesi hem de hizmet içi eğitimlerini sağlamakta ve tek bir üniversiteye bağlı olarak faaliyet göstermektedir. Birleşik Krallık’taki (İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda) benzer bir kurum Ulusal Yöneticilik Yeterlikleri (National Professional Qualification for Headship), yönetici olmak isteyen öğretmenlere eğitim sağlamaktadır. Türkiye, Yunanistan, Lüksemburg, Letonya, Danimarka, İrlanda gibi ülkelerde spesifik bir eğitim programı bulunmamaktadır.

Şekil 3. Okul öncesinden liseye (ISCED 0, 1, 2 ve 3) okul liderliği için belli akademi ve/ya eğitim programları, 2011/12


Okul Yöneticilerinin İstihdam Süreçleri
Okul yöneticilerinin istihdam süreçlerinde üç temel yönteme başvurulduğundan bahsedilebilmektedir. Bunlardan ilki rekabete dayalı sınavlardır; genellikle merkezi olarak yapılan sınav sonucunu baz alan eleme sonucunda adaylar arasından okul yöneticisi seçilir. Diğer bir yöntem açık işe alımdır; bu kapsamda boşalan pozisyonlar için kurum tarafından ilana çıkılır. Aday listesi yönteminde ise aday ve adayların yeterliklerini de içeren listelerin üst veya orta düzey otoritelere iletilmesi söz konusudur.

Avrupa ülkelerinin üçte ikisinde okul yöneticisi ilanları ve seçim süreçleri okul temelli olarak yürütülmekte, yani açık işe alım sürecine başvurulmaktadır. Ancak bu süreçlere ilişkin yasal düzenlemeler, yükümlülükler farklılık göstermektedir. Örneğin; İrlanda’da pozisyonun duyurusu okulda ve yönetimce belirlenen bir internet sitesinde ya da günlük ulusal gazetelerden birinde yapılarak işe alım süreci yürütülür ve okul yöneticileri göreve getirilir. Kontrole tabi olan okullarda ise okul yönetim kurulu tarafından önerilen adaylar Eğitim ve Kütüphane Kurulu (Education and Library Board) tarafından mülakata alınarak göreve getirilebilir. Benzer şekilde, İngiltere ve Galler’de yerel otoriteler tarafından yönetilen okullarda okul yönetimi boş pozisyon hakkında yerel yönetimi bilgilendirir, ilanını duyurur, seçim kurulu oluşturur, seçilen adaylarla görüşmeler yapar ve görüşme yapılan adaylardan birini atamaları için yerel otoriteye tavsiyede bulunur ve onların kararını onaylar.

Okul yöneticilerinin merkezi olarak ve resmi kurumlar tarafından organize edilen rekabete dayalı sınava tabi tutulduğu ülke sayısı 11’dir. Litvanya örneğinde iki aşamalı bir süreç benimsenmiştir; buna göre ilk aşamada adayların liderlik ve yöneticilik yeterliklerinin yanı sıra temel yetkinlikleri bağımsız bir otorite tarafından ölçülmekte, ilk aşamayı geçen aday ardından okul sahibi (belediye ya da devlet otoritesi), tarafından organize edilen elemeye katılmaktadır. İspanya’da benzer şekilde çoklu aşamalardan oluşan bir seçim süreci işletilmektedir. İlk olarak eğitim otoritesi, memur kadrolarında bulunan öğretmenlere açık ‘liyakat-temelli seçim’ çağrısını yayımlar, adaylar yönetici olmak istedikleri okullara başvuruda bulunur ve ‘seçim komitesi’ işe alım şartlarına göre adayı, adayın akademik ve profesyonel yeterliklerini ve ‘yönetim projesini’ değerlendirir. Son olarak başlangıç eğitimini geçerek dört yıllığına Eğitim Otoritesi tarafından göreve getirilir ve bu dört yılın sonunda görev yenilenebilir.

Almanya, Yunanistan, Güney Kıbrıs ve Lüksemburg, görevlendirmelerde yalnızca aday listelerini kullanmaktadır. Yunanistan’da okul yöneticilerinin seçim ve görevlendirmelerine ilişkin değerlendirme tabloları her dört yılda bir hazırlanmaktadır. Kariyerleri boyunca yeterlikleri, hizmet süreleri, sürekli mesleki gelişimleri, yayınları gibi alanlarda elde ettikleri puanlara göre adaylar mülakata çağırılır ve mülakat sonuçlarına göre okul yöneticisi belirlenir. Lüksemburg’da ise bakanlık çağrıya çıkar, bakan aday önerisinde bulunur ve yönetim konseyinde nihai karar verilir.

Şekil 4. Okul öncesinden liseye (ISCED 0, 1, 2 ve 3) okul yöneticisi işe alım yöntemleri, 2011/12


Türkiye’de Yönetici Atama ve İstihdam Süreçlerinin Güncel Durumu
Türkiye’deki güncel durumu daha kapsamlı olarak ortaya koyabilmek amacıyla Eurydice tarafından sunulan karşılaştırmalı veriler, bu bölümde Türkiye’deki güncel durum ile desteklenecektir. Bu bölümde yalnızca okul müdürlerinin değil, diğer okul yöneticilerinin de atama ve istihdam süreçlerinin güncel durumu ortaya konacaktır. Bu kapsamda ilk olarak 22 Nisan 2017 tarihi itibariyle yürürlükte olan Millî Eğitim Bakanlığına Bağlı Eğitim Kurumlarına Yönetici Görevlendirme Yönetmeliği uyarınca Türkiye’de yönetici olarak görevlendirileceklerde aranacak genel şartlar, müdür olarak görevlendirileceklerde aranacak özel şartlar ve müdür başyardımcısı veya müdür yardımcısı olarak görevlendirileceklerde aranacak özel şartlara yer verilmiştir (Bkz. Tablo 1,2,3). Ardından da MEB’e bağlı eğitim kurumlarında görev yapmak üzere uygulanan atama süreç ve yöntemleri özetlenmiştir.

Tablo 1. Yönetici olarak görevlendirileceklerde aranacak genel şartlar
a) Yükseköğretim mezunu olmak
b) Değerlendirme başvurusunun son günü itibariyle Bakanlık kadrolarında öğretmen olarak görev yapıyor olmak
c) Görevlendirileceği eğitim kurumu ile aynı türdeki eğitim kurumlarından birine öğretmen olarak atanabilecek nitelikte olmak ve görevlendirileceği eğitim kurumu ile aynı türdeki eğitim kurumlarından birinde aylık karşılığında okutabileceği ders bulunmak
ç) Değerlendirme başvurusunun son günü itibarıyla, son dört yıl içinde adlî veya idarî soruşturma sonucu yöneticilik görevi üzerinden alınmamış olmak
d) Zorunlu çalışma gerektiren yerler dışındaki eğitim kurumu yöneticiliklerine görevlendirilecekler bakımından, ilgili mevzuatına göre zorunlu çalışma yükümlülüğünü tamamlamış, erteletmiş ya da bu yükümlülükten muaf tutulmuş olmak
 

Tablo 2. Müdür olarak görevlendirileceklerde aranacak özel şartlar
(1) Müdür olarak görevlendirileceklerin aşağıdaki şartlardan en az birini taşımaları gerekir:
a) Müdür olarak görev yapmış olmak
b) Kurucu müdür, müdür başyardımcısı, müdür yardımcısı ve müdür yetkili öğretmen olarak ayrı ayrı veya toplam en az bir yıl görev yapmış olmak
c) Bakanlığın şube müdürü veya daha üst unvanlı kadrolarında görev yapmış olmak.
 

Tablo 3. Müdür başyardımcısı ve müdür yardımcısı olarak görevlendirileceklerde aranacak özel şartlar
(1) Müdür başyardımcısı veya müdür yardımcısı olarak görevlendirileceklerin aşağıdaki şartlardan en az birini taşımaları gerekir:
a) Müdür, kurucu müdür, müdür başyardımcısı, müdür yardımcısı veya müdür yetkili öğretmen olarak görev yapmış olmak.
b) Bakanlığın şube müdürü veya daha üst unvanlı kadrolarında görev yapmış olmak.
c) Adaylık dâhil en az dört yıl öğretmen olarak görev yapmış olmak.
(2) Müdür başyardımcılığı veya müdür yardımcılığı görevleri boş bulunan eğitim kurumlarına müdür başyardımcısı veya müdür yardımcısı olarak görevlendirilmek için üç katı kadar adayın değerlendirme başvurusunda bulunmaması hâlinde, adaylık dahil öğretmen olarak görev yapmış olma süresi dörtten ikiye düşürülür.
(3) Müdür başyardımcısı olarak görevlendirileceklerde ayrıca;
a) Fen Lisesi müdür başyardımcılığına görevlendirileceklerde Matematik, Fizik, Kimya veya Biyoloji alan öğretmeni olmak,
b) Sosyal bilimler lisesi müdür başyardımcılığına görevlendirileceklerde Türk Dili ve Edebiyatı, Tarih, Coğrafya, Felsefe, Psikoloji veya yabancı dil alan öğretmeni olmak,
c) Güzel sanatlar lisesi müdür başyardımcılığına görevlendirileceklerde Görsel Sanatlar/Resim veya Müzik alan öğretmeni olmak,
ç) Spor Lisesi müdür başyardımcılığına görevlendirileceklerde Beden Eğitimi alan öğretmeni olmak,
d) İmam hatip lisesi müdür başyardımcılığına görevlendirileceklerde İmam Hatip Lisesi Meslek Dersleri alan öğretmeni olmak,
e) Mesleki ve teknik eğitim kurumları müdür başyardımcılığına görevlendirileceklerde atölye ve laboratuvar öğretmeni olmak,
şartı aranır.
Bu maddenin üçüncü fıkrasında belirtilen niteliklerde aday bulunmaması hâlinde, diğer alan öğretmenlerinden de görevlendirme yapılabilir.
Yukarıda yer verilen şartların karşılanması halinde başlayan atama süreci, adayların değerlendirme komisyonu tarafından değerlendirmeye tabi tutulmasıyla devam etmektedir. Değerlendirme komisyonu; il millî eğitim müdürünün veya görevlendireceği bir il millî eğitim müdür yardımcısı veya il millî eğitim müdürlüğü insan kaynaklarından sorumlu şube müdürünün başkanlığında, il millî eğitim müdürünce belirlenecek iki ilçe millî eğitim müdürü ile il ve ilçe millî eğitim müdürlüklerinde görev yapan iki şube müdüründen oluşmaktadır. Bu aşamada Yönetici Değerlendirme Formu kullanılmaktadır. Söz konusu form adayların çalışma süresi ve eğitim düzeyi gibi bilgileri içeren demografik bilgi formu olmakla birlikte eğitimler, ödüller, cezalar ve hizmet başlıklarını içermektedir. Adaylar akabinde sözlü sınava tabi tutulmaktadır. Sözlü sınav komisyonu; il millî eğitim müdürünün veya görevlendireceği bir il millî eğitim müdür yardımcısı veya il millî eğitim müdürlüğü insan kaynaklarından sorumlu şube müdürünün ya da bir ilçe millî eğitim müdürünün başkanlığında, il millî eğitim müdürünce il millî eğitim müdürlüğünden belirlenen bir şube müdürü ile farklı ilçe millî eğitim müdürlüklerinden belirlenen üç şube müdüründen oluşmaktadır. Sözlü sınav kapmasındaki konu ve puan değerleri şu şekildedir;

Mevzuat: %40,
Analitik düşünme ve analiz yapabilme kabiliyeti: %10,
Temsil kabiliyeti ve liyakat düzeyi: %10,
Muhakeme gücü ve kavrayış düzeyi: %10,
İletişim becerileri, özgüveni ve ikna kabiliyeti: %10,
Genel kültür: %10,
Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi: %10.
Müdürlük, müdür başyardımcılığı ve müdür yardımcılığı kadrolarında boşluk bulunan eğitim kurumları ile dört ve sekiz yıllık görev süresini dolduran müdürlerden boşalacak eğitim kurumları, il millî eğitim müdürlüklerinin internet sitesinde duyurulmaktadır. Aday başvuruları ise elektronik ortamda alınmaktadır. Değerlendirme sonuçları en geç on iş günü içinde il milli eğitim müdürlüklerinin internet sitesinde duyurulur. Unvanlar bazında oluşan puan sıralamasına göre en yüksek puan alandan başlamak üzere, yöneticiliği boş bulunan eğitim kurumu sayısının üç katı aday sözlü sınava çağrılır. Sözlü sınavda 60 ve üzerinde puan alanlar, başvurusunda belirttiği yöneticilik görevi için eğitim kurumu tercihinde bulunma hakkına sahip olur ve en fazla 20 tercihte bulunabilir. Sözlü sınav sonuçları, sınavların tamamlandığı tarihten itibaren en geç on iş günü içinde il millî eğitim müdürlüklerinin internet sitesinde duyurulur.

Yönetici görevlendirmeleri; Yönetici Değerlendirme Formu üzerinden verilen değerlendirme puanı ile sözlü sınav puanının aritmetik ortalaması alınarak puan üstünlüğüne göre yapılır. Söz konusu puanların geçerliliği altı aydır. Müdür olarak görevlendirilmeye hak kazanan adaylar, puan üstünlüğüne göre tercihleri de dikkate alınarak il millî eğitim müdürünün teklifi üzerine valinin onayı ile müdür olarak görevlendirilir. Müdür başyardımcısı veya müdür yardımcısı olarak görevlendirilmek üzere başvuruda bulunan adaylar ise, tercihleri de dikkate alınarak puan üstünlüğüne göre eğitim kurumu müdürünün inhası ve il millî eğitim müdürünün teklifi üzerine valinin onayı ile müdür başyardımcısı veya müdür yardımcısı olarak görevlendirilir. Yöneticilerin görevlendirme süreleri dört yıldır, fakat sekiz yıldan fazla süreyle aynı eğitim kurumunda aynı unvanla görev yapılamamaktadır. Ortak hükümler çerçevesinde ise okul türlerine ve kurumdaki öğrencilerin cinsiyetlerine göre değişen çeşitli düzenlemeler bulunmaktadır.

Yukarıda yer verilen ülke örnekleri kapsamında incelendiğinde, Türkiye’de eğitim yöneticileri için belirli bir eğitimin olmadığı, rekabete dayalı değerIendirmenin ve sözlü sınavların uygulandığı görülmektedir.

*

Türkiye’deki okul yöneticisi atama ve istihdam süreçlerine yönelik politika ve düzenlemelere bakıldığında, sık değişen ve liyakati esas almaları bakımından soru işaretleri oluşturan modellerin uygulamaya konduğu söylenebilmektedir. Özellikle 2014 yılı itibariyle atama ve istihdam süreçlerine ilişkin alınan kararlar, bütüncül bir yaklaşımın ortaya konmadığını göstermektedir. Bu noktada son dört yıl içinde gerçekleştirilen ve gerçekleştirilmesi önerilen model ve uygulamaları hatırlamakta fayda vardır.

Bilindiği üzere, 2014’te dördüncü yılını dolduran eğitim kurumları yöneticileri için yer değiştirme uygulaması başlatılmıştı. Bu kapsamda yöneticiler değerlendirmeye alınmış; ilçe MEM, öğretmen, öğrenci ve veli görüşlerinin yansıtıldığı, ancak asıl belirleyici ağırlığın millî eğitim müdürlerine verildiği modelde 75 baraj puanı altında kalan yöneticilerin yerleri değiştirilmişti. Değerlendirmede nesnel ölçütlerin kullanılmadığı iddiasıyla başlatılan hukuki süreç sonunda 6 Ekim 2015 tarihli Millî Eğitim Bakanlığı Eğitim Kurumları Yöneticilerinin Görevlendirilmelerine Dair Yönetmelik düzenlemesi yapılmış, yazılı sınavlar tekrar getirilmiş, değerlendirme formundaki sübjektif sayılabilecek ölçüm kriterleri ise yerini demografik bilgi formlarına bırakmıştı. Fakat 22 Nisan 2017 tarihinde yürürlüğe giren Millî Eğitim Bakanlığına Bağlı Eğitim Kurumlarına Yönetici Görevlendirme Yönetmeliği ile yazılı sınav tekrar kaldırılmış ve atama süreçleri yeniden düzenlenmişti.

2018’de ise iki taslak düzenleme yönetici atama ve istihdam süreçlerini dönüştürme potansiyeli ile kamuoyunun dikkatine sunulmuştur. Bunlardan ilki 26 Ocak 2018 tarihinde paydaşların görüşlerini almak üzere yayımlanan Millî Eğitim Bakanlığı Eğitim Kurumlarına Yönetici Görevlendirme Yönetmeliği Taslağı, diğeri ise 23 Şubat 2018 tarihinde kamuoyuyla paylaşılan Öğretmen Performans Değerlendirme ve Aday Öğretmenlik İş ve İşlemleri Yönetmelik Taslağı’dır. Yönetici Görevlendirme Yönetmeliği Taslağı hem yazılı sınavı geri getirebilecek, hem de ilk defa yöneticilik yapanlar ile daha önce yöneticilik yapmış olanlar için farklı atama ve değerlendirme süreçleri oluşturabilecek yapıdadır. Bunun yanı sıra taslak, yazılı ve sözlü sınavların kapsamlarına yönelik çeşitli değişiklikler barındırmaktadır. Öğretmen Performans Değerlendirme ve Aday Öğretmenlik İş ve İşlemleri Yönetmelik Taslağı’nda öne çıkan husus ise, performans değerlendirmesinin atamaya esas kriterlerden birini oluşturmasıdır. Bu çerçevede en az bir kez Öğretmenlik Mesleği Yeterlikleri Sınavı’na girme şartı ile kurum müdürlüğü değerlendirmesi için son dört yılda yapılan performans değerlendirmelerinden en az ikisinin, müdür yardımcılığı için son iki yılda yapılanlardan en az birinin, A başarı düzeyinde olması gerekliliği dile getirilmiştir. Bu durumda taslağa göre müdür, müdür başyardımcılığı ve müdür yardımcılığı görevlendirmesi yapılan yöneticilerin performans değerlendirmesi taslak yönetmelikte yer alan formlar üzerinden ilçe milli eğitim müdürü veya görevlendireceği şube müdürü, müdür başyardımcısı/müdür yardımcıları, öğretmenler, ilkokul, ortaokul ve lise kademesindeki tüm öğrenciler ve öğrencilerin velilerinin yanı sıra, öz değerlendirme formları hesaba katılarak yapılacaktır.

Görece daha güncel olan bu düzenlemelere 10 yıllık bir perspektiften bakıldığında değişikliklerin sıklığı daha da belirginleşmektedir. Örneğin, 13 Ağustos 2009’da yayımlanan Milli Eğitim Bakanlığı Eğitim Kurumları Yöneticilerinin Atama ve Yer Değiştirmelerine İlişkin Yönetmelik iki kez, ardından 28 Şubat 2013’te yürürlüğe giren Milli Eğitim Bakanlığı Eğitim Kurumları Yöneticilerinin Atama ve Yer Değiştirmelerine İlişkin Yönetmelik üç kez değiştirilmiş, 4 Ağustos 2013’te yürürlüğe giren Yönetmelik ise uygulanmadan kaldırılmıştır (Eğitim-Sen, 2018).

Türkiye’de son yıllarda gerçekleştirilen ve taslak yönetmelikler kapsamında gerçekleştirilme potansiyeli bulunan tüm bu düzenlemeler, eğitim yöneticilerinin atama ve istihdam süreçlerine ilişkin olarak üç temel gerçeğe işaret etmektedir. İlk olarak bu alanda yapılan düzenlemeler bir devamlılık içermemektedir; yapılan düzenlemeler birbirini geçersiz kılmakta, aynı zamanda geri dönüşleri de beraberinde getirmektedir. Dolayısıyla mevzuat düzenlemelerine kurumsal bir birikimin yansıdığını söylemek mümkün görünmemektedir. Hukuki süreçlerin dikkate alınmaması ve düzenlemelerin hukuki açıdan getireceği sonuçların öngörülmemesi, bu kapsamdaki eksikliklerin başında gelmektedir. İkinci olarak, Türkiye’de eğitim yöneticilerinin atama ve istihdam süreçleri şekli düzenlemelere tabi tutulmaktadır. Diğer bir deyişle liyakatin nasıl sistemin temel prensibi haline getirilebileceği, bilgi, beceri ve yeterliklerin nasıl daha nitelikli bir şekilde değerlendirebileceği, tartışmaların asal odağını oluşturmamakta veya doğrudan bu amaca hizmet etmemektedir. Bu durum aynı zamanda eğitim sisteminin ve yerel düzeyde kurumların eğitim yöneticilerinden beklentilerinin etkin bir şekilde karşılanamamasının da sebebi haline gelmektedir. Son olarak ise, atama süreçlerinin siyasi etkilere açık olması ve bu çerçevede denge denetlemenin süreçlere içkin hale getirilmemesi, hesap verebilirlik, şeffaflık, liyakat ve adalet ilkelerinin yadsındığını açıkça göstermektedir.

Bu tabloya bakıldığında ilgili politikalarda bir yaklaşım sorunu olduğu söylenebilir. Eğitim liderlerinin sistem ve kurum içindeki tüm görevlerini tam anlamıyla yerine getirmesi için eğitim sisteminin ve eğitim sisteminin bileşenleri arasındaki mekanizmaların doğru bir kurguya sahip olması önceliktir. Fakat bunun kadar önemli olan diğer bir unsur, eğitim liderlerinin bilgi, beceri, deneyim ve yeterlikleriyle bu iş ve işlemleri yerine hakkıyla getirebilecekleri bir donanıma sahip olmalarıdır. Dolayısıyla eğitim liderleri liyakat sahibi olmalı, hizmet öncesinde bireyselleştirilmiş hizmet içi eğitimlerle ve oryantasyonlarla sistem tarafından desteklenmeli, atama ve istihdam süreçleri ise bu donanımı doğru bir şekilde ölçüp değerlendirebilecek, kıymetlendirecek bir yapıya kavuşturulmalıdır. Bu noktada seçim süreçleri kapsamında yer alan kriterler ve basamaklar liyakati esas almalı, nitelikli adayların eğitim liderliği rolleri ile buluşturulması sağlanmalıdır. Bu bakış açısından yola çıkarak, örneğin, istihdam süreçlerinde rekabete dayalı sınav, açık işe alım veya aday listesi oluşturma yönetimlerinden hangisinin kullanılacağı ikincil önemdedir; atama ve istihdam süreçlerinde benimsenecek olan yöntemlerin yukarıda vurgulanan boyutları en etkili şekilde yerine getirebilecek ve bunların koşullarını sağlayacak biçimde yapılandırılması esastır. Zira kullanılacak yöntemler birer amaç değil, araçtır. Dolayısıyla yönetici istihdam, atama ve yer değiştirmelerin asıl amacını ve buna uygun bir yaklaşımı ortaya koymak, sürdürülebilir ve bütüncül bir düzenleme için ilk strateji olmalıdır.

Referanslar
European Commission/EACEA/Eurydice, 2013. Key Data on Teachers and School Leaders in Europe. 2013 Edition. Eurydice Report. Luxembourg: Publications Office of the European Union.

Avrupa Komisyonu/EACEA/Eurydice, 2013. Avrupa’da Öğretmenler ve Okul Liderlerine İlişkin Temel Veriler. 2013 Baskısı. Eurydice Raporu. Luxembourg: Publications Office of the European Union.

EĞİTİM SEN. (2018). 29 Ocak 2018 tarihli, “MEB Eğitim Kurumlarına Yönetici Görevlendirme Yönetmeliği” konulu yazı.

Eğitim Bakanlığı. (2017). Millî Eğitim Bakanlığına Bağlı Eğitim Kurumlarına Yönetici Görevlendirme Yönetmeliği, Resmi Gazete Sayı: 30046. http://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/04/20170422-6.htm adresinden erişildi.

TEDMEM

Avatar
Adınız
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.